De juiste oplossing bestaat niet: wat Serious Gaming echt oplevert (en wat niet)

Als je de term Serious Gaming voor het eerst hoort, is het logisch dat je even aarzelt.
Gaan we… spelletjes spelen?

In mijn werk betekent “spel” niet ontspanning of vermaak, maar een manier om iets te doen wat in het dagelijks werk verrassend lastig is: samen zien wat er gebeurt terwijl het gebeurt. Niet achteraf, in een evaluatie. En niet alleen via meningen of interpretaties, maar via gedrag, reacties, keuzes en de effecten daarvan.

Dat klinkt misschien abstract, dus laat me het concreet maken.
Teams komen vaak bij ons met een vraag die heel herkenbaar is: “We willen dat het beter loopt.” Samenwerking, besluitvorming, leiderschap, strategie, klantgerichtheid — het kan van alles zijn. En bijna altijd zit daar ook een stille hoop onder:

“Als we het goed aanpakken, vinden we de juiste oplossing”.

Die hoop is niet naïef. Ze is menselijk.
We leven in een wereld waarin het normaal is om te denken dat elk probleem een juiste aanpak heeft: een model, een methode, een set stappen. En eerlijk is eerlijk: soms werkt dat ook. Voor relatief voorspelbare problemen, in stabiele situaties, met duidelijke doelen.

Maar veel van de vraagstukken waar teams echt mee worstelen zijn anders. Ze zijn levend: afhankelijk van mensen, context, geschiedenis, timing, macht, emoties, belangen. En juist daar ontstaat de verwarring: we proberen ze vaak te behandelen alsof ze technisch en oplosbaar zijn.

Serious Gaming helpt niet doordat het “de oplossing” oplevert. Het helpt doordat het een situatie maakt waarin een team zichzelf in actie kan observeren, en samen kan onderzoeken wat er normaal gesproken onder de radar blijft. Aannames. Reflexen. Blinde vlekken. Kleine interacties die grote gevolgen hebben.

De mythe van de winnende oplossing

Voorafgaand aan, of tijdens, een sessie vraagt iemand bijna altijd iets als:

“Als we het spel goed spelen, vinden we dan het antwoord op ons probleem?”

Die vraag vind ik niet vreemd. Sterker nog: hij is een aanwijzing. Hij laat zien hoe diep het idee van “het juiste antwoord” in ons zit en hoe snel we, zodra het spannend wordt, teruggrijpen naar zekerheid.

In de beste sessies die ik meemaak, wordt er uiteindelijk wél iets gevonden. Alleen: niet één antwoord dat altijd werkt, maar iets anders. Een gedeeld beeld. Een hernieuwd begrip. Een set keuzes die voor dit team, op dit moment kloppen en die later opnieuw tegen het licht gehouden mogen worden.

Waarom een quick fix zo aantrekkelijk is

Er is een reden dat snelle oplossingen zo verleidelijk zijn, zelfs voor heel ervaren professionals.

• Ze geven rust: het gevoel dat we weer grip hebben.

• Ze maken complexiteit kleiner, en daarmee handelbaar.

• Ze beschermen ons tegen het ongemak van niet weten en tegen het risico dat we elkaar moeten aanspreken op gedrag, keuzes of patronen.

En toch zien we (ik in elk geval, steeds weer) hoe vaak quick fixes misleidend kunnen zijn bij complexe vraagstukken. Niet omdat mensen dom zijn of niet hun best doen, maar omdat:

• context altijd meedoet (wat werkt in team A kan in team B averechts werken),

• de situatie beweegt (wat vandaag klopt, kan morgen anders uitpakken),

• en omdat echte verandering bijna altijd vraagt dat mensen iets doen wat ze liever vermijden: kijken naar zichzelf, naar elkaar, en naar het patroon dat tussen hen ontstaat.

Serious Gaming is geen alternatief dat dat ongemak wegneemt.
Het is een manier om het veilig en zichtbaar te maken, zodat een team er samen mee kan werken, stap voor stap, ronde voor ronde.

Wat een Serious Game zichtbaar maakt

De kracht van een Serious Game zit niet in het vinden van het juiste antwoord. Dat zeg ik vaak, maar ik merk ook hoe vreemd dat kan klinken. Want wie zit er nu te wachten op méér vragen?

Toch is dat precies wat er gebeurt. En precies waarom het werkt.

In een spel komen mensen in actie. Ze moeten beslissingen nemen, samenwerken, reageren op wat anderen doen. Niet hypothetisch, maar echt, in het moment. En juist daardoor wordt zichtbaar wat normaal gesproken snel verdwijnt in de drukte van alledag.

Niet alleen wat mensen doen, maar ook:

• hoe snel aannames ontstaan,

• hoe besluiten zich opstapelen,

• hoe emoties meespelen, ook als ze niet worden uitgesproken, en

• hoe kleine acties onverwachte gevolgen hebben voor de groep als geheel.

Veel teams herkennen dit pas als ze het zien gebeuren. Niet omdat ze het niet wisten, maar omdat ze het zelden tegelijk en van een afstand kunnen waarnemen. Een Serious Game maakt dat mogelijk. Het legt geen oordeel op, maar toont het geheel: het web van acties, reacties en beslissingen waarin een team zich beweegt. En dat kan ongemakkelijk zijn. Want wie kijkt, ziet niet alleen de ander, maar ook zichzelf.

Van spelen naar begrijpen

Een spel alleen is niet genoeg. Het is het begin, niet het doel. Na een spelronde pauzeert de groep. Mensen stappen even uit de actie en kijken terug. Wat gebeurde er? Wat viel op? Wat deed dit met mij, met ons?

Dat lijkt eenvoudig, maar het vraagt iets bijzonders: de bereidheid om te beschrijven voordat je verklaart, en te kijken voordat je oordeelt.

In deze fase helpen we teams om observaties te scheiden van interpretaties. Soms gebruiken we daarbij modellen of theorieën, niet als antwoorden, maar als lenzen. Ze helpen om patronen te zien die anders vaag of persoonlijk blijven. Langzaam ontstaat er betekenis. Niet omdat iemand het uitlegt, maar omdat de groep het samen herkent.

Aanpassen en opnieuw proberen

Pas daarna komt de vraag die veel mensen eigenlijk het liefst meteen willen stellen: Wat gaan we anders doen?

Teams ontwerpen een nieuw plan. Dat kan over van alles gaan: andere rollen, andere afspraken, een andere manier van communiceren, een ander tempo van besluiten nemen.

Belangrijk is: het team bepaalt zelf wat beter betekent en neemt daar ook eigenaarschap over.

Dat plan wordt vervolgens niet besproken, maar uitgeprobeerd. In een volgende spelronde. Met dezelfde mensen. In dezelfde dynamiek.

Soms werkt het beter. Soms niet. Maar altijd levert het nieuw inzicht op. Zo ontstaat een leerproces dat niet draait om winnen of falen, maar om: zien, proberen, bijstellen en opnieuw kijken.

Duurzaamheid: geen vaste aanpak, wel bekwaamheid

Na een paar rondes wordt vaak iets belangrijks duidelijk. Niet alleen over het oorspronkelijke vraagstuk, maar over hoe het team met vraagstukken omgaat.

Wat vandaag werkt, kan in een andere situatie opnieuw vragen oproepen. Niet omdat het eerdere leerproces tekortschiet, maar omdat teams werken in levende contexten: met andere mensen, andere spanningen, andere omstandigheden.

De duurzaamheid van dit werk zit daarom niet in één vaststaande aanpak. Ze zit in iets anders: het vermogen van een team om zelf te herkennen wanneer iets begint te knellen en om daar opnieuw samen naar te kijken. Teams leren patronen sneller te zien, gesprekken te voeren die ze eerder uit de weg gingen, en interventies te ontwerpen die passen bij het moment, in plaats van bij een vooraf bedacht model.

Soms is daar één sessie voor genoeg. Soms zijn meerdere sessies nodig, of een moment later om terug te kijken en verder te oefenen. Maar wat blijft, is niet het spel. Wat blijft, is een gedeelde manier van kijken, spreken en handelen, ook als het spel allang voorbij is.

Dit is geen vaste aanpak, maar een manier van werken die meegroeit met de situatie.